Trong lĩnh vực đầu tư hạ tầng và các dự án hợp tác công – tư (PPP), hai loại hợp đồng được sử dụng phổ biến là hợp đồng BOT và hợp đồng O&M. Mỗi loại hợp đồng có cơ chế vận hành, phân chia trách nhiệm và phương thức thu hồi vốn hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu rõ và so sánh hợp đồng BOT và O&M không chỉ giúp nhà đầu tư, doanh nghiệp lựa chọn đúng mô hình phù hợp mà còn hạn chế rủi ro pháp lý và tài chính trong quá trình triển khai dự án.

1. Khái niệm hợp đồng BOT và O&M

Để phân biệt và lựa chọn đúng mô hình đầu tư, trước hết cần hiểu rõ khái niệm hợp đồng BOT và O&M theo đúng bản chất pháp lý và cơ chế thực hiện. Việc nắm vững định nghĩa của từng loại hợp đồng sẽ là nền tảng quan trọng cho quá trình đàm phán và triển khai dự án hiệu quả.

1.1. Hợp đồng BOT là gì?

Hợp đồng BOT là viết tắt của hợp đồng Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao (Build - Operate - Transfer, sau đây gọi là hợp đồng BOT). Theo tại Điểm a, Khoản 1, Điều 45, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 định nghĩa như sau: 

“Hợp đồng BOT là hợp đồng mà nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP được nhượng quyền để xây dựng, kinh doanh, vận hành công trình, hệ thống cơ sở hạ tầng trong thời hạn nhất định; hết thời hạn, nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP chuyển giao công trình, hệ thống cơ sở hạ tầng đó cho Nhà nước”

Nhà đầu tư bỏ vốn xây dựng công trình, vận hành khai thác trong một thời gian nhất định để thu hồi vốn và lợi nhuận, sau đó chuyển giao công trình cho Nhà nước.

1.2. Hợp đồng O&M là gì?

Hợp đồng O&M là viết tắt của hợp đồng Kinh doanh - Quản lý (Operation & Maintenance). Theo Điểm d, Khoản 1, Điều 45, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 định nghĩa hợp đồng O&M như sau

“Hợp đồng O&M là hợp đồng mà nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP được nhượng quyền để kinh doanh, quản lý một phần hoặc toàn bộ công trình, hệ thống cơ sở hạ tầng sẵn có trong thời hạn nhất định; hết thời hạn, nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án PPP chấm dứt hợp đồng”

Hợp đồng O&M có đặc điểm:

• Nhà đầu tư không tham gia xây dựng công trình mới
• Chỉ thực hiện vận hành, khai thác và bảo trì công trình
• Nhận phí quản lý hoặc khai thác theo thỏa thuận

Hợp đồng O&M thường được áp dụng khi công trình đã hoàn thành và cần đơn vị chuyên nghiệp quản lý vận hành.

2. So sánh hợp đồng BOT và O&M

Hợp đồng BOT và O&M đều được áp dụng phổ biến trong các dự án hạ tầng, đặc biệt theo phương thức đối tác công – tư, nên rất dễ bị nhầm lẫn về bản chất và phạm vi thực hiện. Trên thực tế, sự khác biệt về cơ chế đầu tư, phân bổ rủi ro và quyền khai thác giữa hai loại hợp đồng này là rất lớn. Nếu không phân biệt rõ khi so sánh hợp đồng BOT và O&M, nhà đầu tư có thể đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý và tài chính nghiêm trọng trong quá trình triển khai dự án.

3. Ưu điểm và hạn chế của từng loại hợp đồng

Nắm rõ ưu và nhược điểm của từng loại hợp đồng sẽ giúp doanh nghiệp đưa ra sự lựa chọn chính xác, bảo vệ lợi ích của mình trong các thương vụ hợp tác làm ăn.

4. Khi nào nên lựa chọn BOT và khi nào nên chọn O&M?

Việc lựa chọn giữa hợp đồng BOT và O&M không chỉ là quyết định về hình thức đầu tư mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả tài chính, mức độ rủi ro và chiến lược phát triển dài hạn của doanh nghiệp. Mỗi mô hình có đặc thù riêng về phạm vi công việc, cơ chế thu hồi vốn và trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, xác định đúng thời điểm và điều kiện phù hợp để lựa chọn BOT hay O&M là yếu tố then chốt bảo đảm thành công và tính bền vững của dự án.

4.1. Trường hợp nên lựa chọn BOT 

Nên lựa chọn hợp đồng O&M trong các trường hợp sau:

• Doanh nghiệp có năng lực tài chính mạnh;
• Chấp nhận đầu tư dài hạn;
• Muốn kiểm soát toàn bộ vòng đời dự án.

4.2. Trường hợp nên lựa chọn O&M 

Doanh nghiệp nên lựa chọn hợp đồng O&M khi:

• Doanh nghiệp chuyên về quản lý vận hành;
• Muốn tham gia dự án với mức rủi ro thấp;
• Không có nhu cầu đầu tư xây dựng mới.

Việc lựa chọn loại hợp đồng phù hợp phụ thuộc vào chiến lược đầu tư, năng lực tài chính và mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp.

So sánh hợp đồng BOT và O&M cho thấy đây là hai mô hình hợp tác đầu tư có bản chất hoàn toàn khác nhau về phạm vi công việc, cơ chế tài chính và mức độ rủi ro. Nếu hợp đồng BOT phù hợp với các nhà đầu tư có tiềm lực và tầm nhìn dài hạn, thì O&M lại là lựa chọn linh hoạt dành cho các đơn vị chuyên về vận hành và quản lý khai thác công trình. Do đó, doanh nghiệp và cá nhân kinh doanh trước khi ký kết hợp đồng điện tử, doanh nghiệp cần đánh giá kỹ lưỡng điều kiện pháp lý, khả năng tài chính và mục tiêu chiến lược để đảm bảo hiệu quả đầu tư bền vững.

Thu Hương